Ο ήλιος δύει στις έξι και τέταρτο: η δύση είναι σύντομη, στιγμιαία σχεδόν· εδώ, στην Κεντρική Βενεζουέλα, το σκοτάδι πέφτει απότομα, ηχηρό, γεμάτο κραυγές πουλιών. Pillow book: «Θλιβεροί τροπικοί» του Κλοντ Λεβί-Στρος, ένα βιβλίο που σου μαθαίνει πώς να βλέπεις, πώς να ταξιδεύεις, πώς να αποτιμάς τον δικό σου πολιτισμό έναντι του πολιτισμού των άλλων. Ο Λεβί-Στρος παρεξηγήθηκε όπως πολλοί μεγάλοι στοχαστές: η μέση ευφυΐα δεν επαρκεί· εξάγει τα δικά της συμπεράσματα κι ύστερα προσκολλάται σ’ αυτά μεταμορφώνoντάς τα σε πολιτική. Από τη μέση ευφυΐα λείπει η φαντασία, η πολυπλοκότητα – στην ουσία λείπει η κατανόηση. Αναρωτιέμαι πώς θα φαινόταν η σημερινή Βενεζουέλα στα μάτια ενός ανθρώπου που πίστευε στην εθνική και φυλετική διαφορά, που θεωρούσε την ομοιομορφία βήμα προς τη βαρβαρότητα. Οι «Θλιβεροί τροπικοί» είναι ένα μακρύ οδοιπορικό στον Νέο Κόσμο που παρήκμασε προτού γνωρίσει τον πολιτισμό, που πλήρωσε με την ύπαρξή του την επαφή με την πανίσχυρη Δύση. Πώς θα μπορούσαν να εξελιχθούν άραγε τα πράγματα αν δεν μεσολαβούσαν η αποικιοκρατία, τα εθνικιστικά απελευθερωτικά κινήματα και η παγκοσμιοποίηση; Απάντηση δεν υπάρχει: όταν οι πολιτισμοί δεν υπονομεύονται έξωθεν, απειλούνται με ενδόρρηξη. Σκέφτομαι κάπου κάπου όλους εκείνους τους Δυτικούς που αναζήτησαν νόημα στον εξωτισμό: στη Βόρεια Αφρική, στο Μεξικό, στο Θιβέτ – μερικοί, όπως ο Χένρυ Μίλλερ, αναζήτησαν νόημα στον εξωτισμό του Παρισιού· οι έννοιες παραείναι σχετικές. Μετά το εξωτικό Παρίσι επέστρεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες κι έγραψε ένα δριμύ (και, νομίζω, κάπως φτηνό) κατηγορώ εναντίον τους με τίτλο «Κλιματιζόμενος εφιάλτης». Εβδομήντα χρόνια αργότερα κλιματιζόμενος εφιάλτης είναι η Βενεζουέλα.
Ο Λεβί-Στρος κινείται σ’ ένα εντελώς διαφορετικό επίπεδο από αυτή την αναζήτηση: είναι επιστήμονας· σιχαίνεται την περιέργεια του εξερευνητή, το σπουδαιοφανές του ύφος, τον αέρα της ανωτερότητας – «για να δούμε λοιπόν πώς ζουν οι ιθαγενείς» - και απορρίπτει, όπως είναι αναμενόμενο, τον μαζικό τουρισμό, την ιδέα του να ταξιδεύεις μαζί μ’ ένα πλήθος. Στην Κεντρική Βενεζουέλα δεν υπάρχουν ούτε εξερευνητές, ούτε τουρίστες: είμαστε δυο χλομά πρόσωπα ανάμεσα σε Ινδιάνους. Έτσι κι αλλιώς, τα ταξίδια είναι αναχρονιστικά, όπως δεν παραλείπω να επαναλαμβάνω στον εαυτό μου· ήδη, όταν ο Λεβί-Στρος έγραφε τους «Θλιβερούς τροπικούς» παρατηρούσε τη συρρίκνωση του κόσμου – πόσο μάλλον σήμερα όπου μπορείς να ψευτοταξιδέψεις μ’ ένα εικονικό ψευτοτρένο αποφεύγοντας την ταλαιπωρία και την περιπέτεια.
Δεν είναι όλοι οι πολιτισμοί ίδιοι, δεν είναι καν ισότιμοι. Ο Λυκ Φερρύ επιτίθεται στον Λεβί-Στρος θεωρώντας τον υπεύθυνο για το αυτομαστίγωμα της Δύσης – στην πραγματικότητα τού επιτίθεται επειδή είναι μαρξιστής. Πράγματι, ο μαρξισμός δεν βοήθησε την ανθρωπολογία του Λεβί-Στρος – άλλωστε, ως ιδεολογία, δεν μπορεί να αντικαταστήσει την επιστημονική έρευνα, μπορεί μόνο να επηρεάσει τον τρόπο θέασης. Ωστόσο, το πρόβλημα της ενοχής της Δύσης και γενικότερα της δυστυχίας του πολιτισμού έγκειται στο ότι η Δύση αυτομαστιγώνεται για εγκλήματα που δεν διέπραξε ενώ λησμονεί εγκλήματα που διέπραξε. Η ουσία της ανθρωπολογίας του Λεβί-Στρος είναι η απλή και μαζί σύνθετη ιδέα ότι οι άνθρωποι εμφανίζουν παρόμοια χαρακτηριστικά, μύθους, αφηγήσεις: ο σύγχρονος ρατσισμός στηρίζεται στην λανθασμένη, αυθαίρετη σύγκριση του καλύτερου στοιχείου ενός πολιτισμού με το χειρότερο ενός άλλου. Αντιθέτως απ’ όσα φρονεί η διεθνής αριστερά –στην οποία ο Λεβί-Στρος «ανήκει»– η ανθρωπολογία του δεν εξομοίωσε ούτε τους πολιτισμούς (εξάλλου, η σκέψη του οργανώθηκε πέρα από συγκρίσεις) ούτε τις θρησκείες – και δικαίως: ο βουδισμός είναι ειρηνικός, ο
ισλαμισμός είναι πολεμοχαρής και δεν αποδέχεται την ανεκτικότητα. Επιπροσθέτως, αν διαβάσει κανείς προσεκτικά τους «Θλιβερούς τροπικούς» (και, δευτερευτόντως, την «Άγρια σκέψη») θα δει ότι δεν έχουν καμιά σχέση με την αριστερή υποκρισία του ταξιδιώτη που περιδιαβαίνει με δάκρυα στα μάτια τον Τρίτο Κόσμο θρηνώντας για τα πεινασμένα παιδιά. Αναφέρω ξανά και ξανά το «Χωρίς ήλιο», μια ταινία του Κρις Μαρκέρ, που μου φαίνεται το κινηματογραφικό αντίστοιχο του έργου του Λεβί-Στρος: ένα ταξίδι από το Σαν Φρανσίσκο στο Τόκιο, στην Ισλανδία και στη Γουινέα-Μπισάου της Δυτικής Αφρικής – μάθε να βλέπεις, μάθε να ταξιδεύεις, κι ύστερα μπορείς να πεις my eyes have seen you.
